Park prirode "Golija" i rezervat biosfere "Golija - Studenica"

Prirodna i duhovna lepotica

Golija je najviša planina jugozapadne Srbije, pruža se u dužini od 32 km u obliku položenog latiničnog slova ,,s". Najviši vrh je Jankov kamen (visine 1833 m). Jankov kamen (Pančić J. 1898), dobio je naziv po Sibanjin Janku, koji je, kada se vraćao sa Kosova polja, na najuzvišenijem vrhu planine ostavio kamen obeležje. Po lepoti i raznovrsnosti pejzaža, kao i očuvanosti izvornih, prirodnih i kulturnih vrednosti, jedna je od najprivlačnijih planina u Srbiji, zbog čega je stavljena pod zaštitu kao Park prirode „Golija", površine 75.183 ha (2001. godine).

Vlada Republike Srbije poverila je na staranje Park prirode „Golija" Javnom preduzeću „Srbijašume". JP „Srbijašume" poslove zaštite, razvoja i održivog korišćenja obavlja preko Uprave parka, to jest svojih Šumskih gazdinstava: ŠG „Golija" iz Ivanjice, ŠG „Šumarstvo" iz Raške i ŠG „Stolovi" iz Kraljeva.

Park prirode „Golija" stavljen je pod zaštitu radi očuvanja: vrednosti šumskih ekosistemima; raznovrsnosti predela i izvanredne lepote pejzaža; kulturnih dobara i njihove okoline (manastir Studenica i manastir Gradac); trajnosti i kvaliteta osnovnih prirodnih resursa (vode, zemljišta i biljnog pokrivača), biološke raznovrsnosti; retkih, endemičnih i reliktnih vrsta; geonasleđa, predstavljenog neobičnim i atraktivnim oblicima reljefa i brojnim vodenim objektima i pojavama u vidu izvora planinskih vodotoka i tresavskih jezera.

Područje same Golije ograničeno je dolinom Ibra na istoku, Raške i Ljutske reke na jugu, Moravice na zapadu i srednjim delom doline Studenice na severu i severoistoku. Odlikuje se bogatstvom vode i raznovrsnim živim svetom. Slivovi reka Moravice i Studenice sa svojim mnogobrojnim pritokama glavni su nosioci geomorfoloških procesa i oblika reljefa.

Goliju krasi prostranstvo šumskog pokrivača. Naročito su zastupljene bukove šume. Neki delovi ovih šuma imaju karakter prašume. Golija je sada naša najšumovitija planina, sa najvećim i najboljim šumskim kompleksima. Njene južne padine obrasle su prostranim livadama i pašnjacima.

U smrčevim šumama očuvale su se tresave kao specifični i osetljivi ekosistemi. U Parku prirode „Golija" čija je ukupna površina 75.183 ha, pod šumama se nalazi 39.528 ha (53% površine parka), od kojih je u privatnom vlasništvu 18.460 ha (46,7%), a u državnom 21.068 ha ( 53,3%).

Golija zajedno sa planinom Tarom predstavlja refugijum tercijalne flore u Srbiji i značajna je kao centar genetske, specijske i ekosistemske raznovrsnosti na Balkanu i u Evropi. Floristički biodiverzitet Golije gradi oko 900 taksona biljnog sveta, od toga 729 vrsta vaskularnih gljiva, 40 vrsta mahovine, 117 vrsta i varijeteta algi. Poseban značaj u flori imaju endemične i reliktne vrste, kao i vrste koje su postale ugrožene.

Među očuvanim prirodnim retkostima izdvaja se reliktna i endemična drvenasta vrsta planinskog javora (Acer heldreichii), koji je sinonim za floru Golije.

U Srbiji se najlepše i najočuvanije zajednice sa gustim populacijama pla-ninskog javora nalaze na Goliji. Pored javora, poseban floristički značaj ima ze-lenika (Ilex aquiifolium), kao i endemične vrste: Alyssum markgrafii, Alyssum jancheni, Pancicia serbica, Viola elegantula i Verbascum adamovicii.

Vrste Pančićeva bedrenica (Pancicia serbica) i Adamovićeva majčina dušica (Thymus adamovicii) imaju obeležje lokalnog endemita i vrste su od međunarodnog značaja za očuvanje biodiverziteta.

Značajni botanički lokaliteti su: Dajičko jezero, Košaninova jezera, Tresava na Belim vodama, Palež, Jankov kamen, Ljute livade, Vlaški most, Karalići, Izubra, Bojevo brdo, Devojačka voda, Odvraćenica, Biser voda - Vranji krš - Lisa - Borje.

Golija je planinski masiv velike biološke raznovrsnosti, to jest jedan od važnih evropskih centara ornitološke specijske i genetičke raznovrsnosti.

Na Goliji je do sada zabeleženo 45 vrsta ptica koje spadaju u grupu prirodnih retkosti i registrovano je oko 90 vrsta kandidata za Crvenu knjigu ptica Srbije.

Posebna kulturno-istorijska vrednost Golije je manastir Studenica, osnovan krajem XII veka, kao glavna zadužbina rodonačelnika dinastije Nemanjića, Stefana Nemanje, da bi vremenom postao najznačajniji duhovni centar nove srpske srednjovekovne države i ima najveći uticaj na društveni i kulturni razvoj zemlje. Često je razaran i nanovo obnavljan. U XII i XIII veku u kompleksu manastira se nalazilo 13 crkava sa pratećim objektima, od kojih su do danas ostale očuvane dve: Bogorodičina crkva i crkva Sv. Joakima i Ane. Manastir Studenica, nesporno, jedna je od najvrednijih građevina u stvaralaštvu srpskog naroda i jedno od najznačajnijih središta srednjovekovnih zbivanja, duže od 20 godina svojim vrednostima prelazi granice naše države i nalazi se na UNESCO Listi svetske vredne kulturne i prirodne baštine (od 1986. godine).

Manastir Gradac, podignut 1268. godine, zadužbina je kraljice Jelene Anžujske, princeze francuskog porekla i žene kralja Uroša. Činjenica što je ova obrazovana žena provela životni vek na srpskom dvoru imala je širokog uticaja na obrazovanje i kulturu. Pri manastiru je osnovala prvu devojačku školu u kojoj su se obrazovale srpske plemkinje. Predanja i zapisi govore o tome da je kralj Uroš I naložio sadnju jorgovana duž obale Ibra, da bi se ulepšao predeo u čast kraljice Jelene. Time se i danas objašnjava prisustvo jorgovana u klisuri reke Ibar. Manastir Gradac u arhitektonsko-konstruktivnom smislu, sa crkvom Sv. Blagoveštenja, jedinstveno je delo srednjovekovnog srpskog graditeljstva. Nikada, ni pre ni posle Blagoveštenskog hrama, nije ponovljen tako skladan spoj zapadnogotskih elemenata i istočnovizantijske arhitekture.

Manastir je podignut na starijem kultnom mestu, a jedini sačuvani objekat iz starijeg vremena je jednobrodna mala crkva Sv. Nikole. Godine 1268. započelo je zidanje centralnog hrama, konaka, trpezarije i manastirskog bedema sa dve ulazne kapije. O manastiru, njegovom nastajanju i živopisu nema pisanih svedočanstava. Dugo vremena je bio zapusteo i XX vek je dočekao u ruševinama. Velika obnova manastira počela je 1962. godine i ona traje i do danas.

Park prirode sa svojim prirodnim i stvorenim vrednostima zadovoljio je u potpunosti kriterijume za nominovanje Parka prirode „Golija" za Rezervat biosfere po programu MAV-a (Program ,Novek i biosfera") tako da je deo Parka prirode „Golija" odlukom Komisije UNESCO-a, oktobra 2001. godine proglašen za Rezervat biosfere „Golija - Studenica" (površine 53.804 ha).