Park prirode „Stara Planina"

Simbol prohujalih vremena 

Područje Stare planine, koja se proteže delom u Srbiji i delom u Bugarskoj, predstavlja skup prirodnih vrednosti koje su nastajale, formirale se i nestajale zajedno sa razvojem geološke građe.

Stara planina proglašena je za Park prirode (1997. godine) kao područje izuzetno vredno sa stanovišta raznovrsnosti biljnog i životinjskog sveta i njihovih zajednica, te geomorfoloških, geoloških, hidroloških i hidrogeoloških osobenosti i pojava, u kojem je prisutan tradicionalni oblik života i kulturnih dobara. Ukupna površina Parka prirode „Stara planina" iznosi 142.219,64 ha, regionalno pripada istočnoj Srbiji, a administrativno se prostire na teritoriji četiri opštine: Zaječar (9.958 ha), Knjaževac (57.968 ha), Pirot (63.194 ha) i Dimitrovgrad (11.099 ha).

Vlada Republike Srbije je poverila na staranje Park prirode „Stara planina" Javnom preduzeću za gazdovanje šumama „Srbijašume". JP „Srbijašume" poslove zaštite, razvoja i održivog korišćenja Parka prirode „Stara planina" obavlja preko svojih Šumskih gazdinstava: ŠG „Timočke šume" iz Boljevca, Šumska uprava Knjaževac, Šumska uprava Zaječar i Šumsko gazdinstvo „Pirot" iz Pirota, Šumska uprava Pirot.

Planinski masiv Stare planine sastoji se iz Zaglavka i Visoka, u kojima dominiraju reke Trgovi-ški Timok, Beli Timok, Visočica i Toplodolska reka.

Floristički Park prirode „Stara planina" spada u bogatija područja Srbije, u kojem se nalazi 1195 taksona vaskularne flore, 51 vrsta mahovine, što u odnosu na nacionalnu floru čini 34% od utvrđenog broja. Na Staroj planini raste 24,5% biljnih vrsta od ukupnog fonda flore Srbije.

Stara planina je značajniji centar tercijarnih i endemoreliktnih biljnih vrsta, koje su se zadržale u klisurama, kao i glacijalnih relikata i endema na visokim delovima planine.

Posebnu vrednost čine i ugrožene biljne vrednosti, bilo da su malobrojne ili su im staništa ugrožena, a ima ih 147. Na Staroj planini raste 40 biljnih vrsta koje su kao prirodne retkosti na području Srbije stavljene pod zaštitu. Među njima su: bor krivulj, žbunasta jova, stepski lužnjak, planinska sasa, gorocvet, kosovski božur, rosulja, planinski javor, šumski ljiljan, patuljasta perunika, tresavski kaćun i dr.

Botanički značajna područja na Staroj planini su: najviši planinski delovi (Orlov kamen, Ravno bučje, Kadibogaz, Prevoj Sveta Nedelja, Midžor, Babin zub, Žarkova čuka, Vražja glava, Kopren, Tri čuke, Arbinje, Draganište, Bratkova strana); planinska područja gde su očuvane specifične šumske zajednice (Golema reka); klisure i kanjoni (Suvi do, Papratni do, kanjon Timočke reke, Topli do) i brdsko područje (Golina).

Biljni pokrivač Stare planine čine 52 biljne zajednice, čiji raspored zavisi od ekoloških uticaja koji se prepliću na različitim staništima. Bogatstvo vegetacije ogleda se kroz primarnu raznovrsnost šumskih, žbunastih, livadskih, pašnjačkih i tresavskih zajednica.

Na Staroj planini izdvojene su visinske vegetacijske zone: hrastov pojas, bukov pojas, smrčev pojas, pojas subalpske žbunaste vegetacije niske kleke, borovnice i subalpske smrče i pojas krivulja.

Posebnu vrednost na Staroj planini čine i tresavske zajednice, razvijene u pojasevima bukovih i četinarskih šuma, na Jabučkom ravništu, Babinom zubu (Dojkino vrelo) i u predelu Arbinja.

Na Staroj planini su razvijene reliktne polidominantne šumske zajednice, koje izgrađuju biljne vrste endemskog i reliktnog karaktera. Rezervati su posebno vredna područja i do sada su izdvojeni strogi prirodni rezervati:

„Draganište" - rezervat smrčevih šuma;

„Golema reka" - bukova prašuma;

„Vražja glava" - značajan lokalitet u delu šumskog kompleksa Stare planine na kojem je moguće pratiti spontani razvoj i sukcesiju biljnih vrsta koje su u njenom sastavu, a posebno planinskog javora (Acer heldreichii);

„Tri čuke" - najinteresantnija retka subalpska zajednica bora krivulja (Pinetum mugi) na najvišim vrhovima i predstavlja jedino nalazište bora krivulja koje je do sada sačuvano;

„Smrče" (Arbinje) - najočuvanije i najlepše smrčeve šume na Staroj planini i u Srbiji uopšte, sa tipičnim tresavskim i sfagnumskim zajednicama i

„Kopren" koji predstavlja nalazište biljaka iz porodice mesožderki (Drosera rotundifolia).

Na području Stare planine zastupljene su brojne životinjske grupe koje doprinose lepoti prirode, dokaz su nenarušenosti staništa i raznovrsnoti koju treba sačuvati. Faunu čini:

116 vrsta dnevnih leptira (od kojih su 22 novoutvrđene, a 6 vrsta predstavlja glacijalne relikte);

18 vrsta herpetofaune (6 vrsta pripada klasi vodozemaca, a 12 vrsta klasi gmizavaca);

ihtiofauna predstavljena sa 26 vrsta;

203 vrste ptica (što je najveći diverzitet faune ptica na bilo kojoj planini u Srbiji, bivšoj Jugoslaviji i većem delu Balkana.

 Stara planina je uključena u registar područja od međunarodnog značaja za ptice Evrope - IBA sa površinom od 44.000 ha) i fauna sisara, zastupljena sa 30 vrsta, među kojima se posebno ističu tekunica, snežna voluharica, ris i medved.

Stara planina predstavlja riznicu sedimenata različite starosti, faunistički i floristički dokumentovanu, zbog čega su izdvojeni profili ili čitave zone koje reprezentuju geološko nasleđe. Najznačajniji objekti geonasleđa su: potez Rsovci-Jelovica (na kome se smenjuju svi katovi trijasa, jure i donje krede, izuzetno fosilonosni); profil jurskih sedimenata u Rosomači i pećina Baronica kod Knjaževca.

Geološka građa Stare planine ukazuje na to da su se dejstvom endogenih i egzogenih sila zbivali različiti morfološki procesi, prvenstveno fluvijalne i kraške erozije koji su doveli do formiranja genetski raznovrsnih reljefnih obeležja. Kao objekti geomorfološkog nasleđa izdvajaju se: Dolina potoka Bigar, lokalitet Babin zub gde se nalazi najveća grupa zubova i ostenjaka u krupnozrnim kvarsevitim peščarima; uklješteni meandri Temštice u klisuri dubokoj 160-260 metara sa brojnim skulpturama ostenjaka u crvenim peščarima i klisura Vladikine ploče, reke Visočice, između Rsovaca i Pakleštice, sa istoimenim pećinskim sistemom.

Spomeničko nasleđe Stare planine, kao odraz duhovnosti i tragova življenja stanovništva, ogleda se u prisustvu tragova praistorijskih, antičkih i rimskih ostataka; kasnosrednjevekovnim manastirskim celinama (sa arhitekturom, slikarstvom i neposrednim okruženjem jedinstvenim za šire područje); mnogobrojnosti pojedinačnih sakralnih objekata (podignutih većinom krajem XIX i početkom XX veka, na temeljima starijih svetilišta); mnogobrojnim etnoobjektima: kuće, plevnje, ambari i dr. sa karakterističnim arhitektonskim sklopom za ovo područje, koji datiraju s kraja XIX i početka XX veka.

Park prirode „Stara planina" zaštićeno je prirodno dobro nominovano za program ,Novek i biosfera" (UNESCO-MAB).